Tržni centar „Staklenac“, zvaničnog naziva Tržni centar „Trg Republike“, bio je poslovno-trgovački objekat na Trgu Republike u Beogradu, podignut 1989. godine kao privremeno arhitektonsko i urbanističko rešenje. Zbog karakteristične staklene fasade i savremenog izgleda za tadašnji Beograd, među građanima je ubrzo dobio nadimak „Staklenac“, pod kojim je ostao poznat narednih decenija.
Objekat je svečano otvoren 28. avgusta 1989. godine, neposredno pred održavanje Samita Pokreta nesvrstanih u Beogradu. Njegova izgradnja bila je deo tadašnjeg nastojanja da se centralne gradske zone urede i modernizuju pred dolazak brojnih stranih državnih delegacija. U istom periodu rekonstruisano je i Narodno pozorište. Na svečanom otvaranju prisustvovao je i tadašnji gradonačelnik Beograda Aleksandar Bakočević.
„Staklenac“ je podignut na mestu na kojem su se prethodno nalazili metalni kiosci, takođe privremenog karaktera, koji su uklonjeni do 1988. godine. Projektovanje i izgradnja objekta bili su povezani sa tadašnjim „Energoprojektom“, a kao arhitekta se navodi Slobodan Milićević. Objekat je projektovan sa izraženim staklenim površinama, što ga je vizuelno izdvajalo od istorijskog ambijenta Trga Republike.
U javnosti je u vreme izgradnje najavljivan i kao beogradski „Bobur“, po uzoru na pariski Centar Žorž Pompidu, popularno nazivan Beaubourg, prema četvrti u kojoj se nalazi. Poređenje sa poznatim pariskim centrom odnosilo se pre svega na ideju savremenog, staklenog objekta u centralnom gradskom prostoru, koji bi trebalo da predstavlja vid modernizacije i novog urbanog identiteta.
Objekat je od početka imao status privremenog objekta. Prema tadašnjim planovima, trebalo je da bude korišćen ograničeno vreme, a ranije informacije navodile su rok od deset godina za izdate dozvole. Međutim, privremeno rešenje pokazalo se znatno dugotrajnijim od prvobitno predviđenog.
Tokom godina „Staklenac“ je menjao sadržaj i strukturu zakupaca, ali je ostao prepoznatljiva tačka centralnog Beograda. U njegovom prostoru nalazili su se različiti prodajni, uslužni i ugostiteljski lokali, a objekat je vremenom postao deo svakodnevnog života Trga Republike. Istovremeno, njegov status privremenog objekta stalno je otvarao pitanje njegovog konačnog uklanjanja. Različite ideje predviđale su da na njegovom mestu budu izgrađeni objekti kulturne namene, među kojima su se pominjali opera, balet, galerija i drugi javni sadržaji.
Pitanje uklanjanja „Staklenca“ ponavljalo se tokom više decenija, ali je objekat opstajao znatno duže nego što je bilo predviđeno. Tako je građevina zamišljena kao privremeno rešenje postala svojevrsna stalna pojava u centru grada – gotovo školski primer kako na prostoru Beograda „privremeno“ ponekad dobije sasvim ozbiljan staž.
U 2026. godini najavljeno je njegovo konačno uklanjanje zbog izgradnje stanice beogradskog metroa na prostoru Trga Republike. Prema najavama gradske vlasti iz avgusta 2026, „Staklenac“ će biti rasklopljen nakon iseljenja i obeštećenja vlasnika lokala i neće biti ponovo montiran na drugoj lokaciji. Od ukupno 46 lokala, pet je u vlasništvu državnih institucija, dok je prema tadašnjim informacijama vlasnicima 24 lokala već bila isplaćena naknada.
Posle više od tri i po decenije postojanja, objekat koji je nastao kao privremena intervencija u prostoru Trga Republike tako je došao do kraja svog urbanog života. Njegova istorija ostaje zanimljiva ne samo kao istorija jednog tržnog centra već i kao primer promenljivih ideja o uređenju jednog od najvažnijih javnih prostora Beograda – od metalnih kioska, preko modernističkog „Staklenca“, do buduće metro stanice.
Foto: Ilustracija/ Aleksandar od Beograda
